Przyczyny:

• Obecnie przyjmuje się, że szczelina powstaje na skutek upośledzonego przepływu krwi w okolicy kanału odbytu jako przyczyny zwiększonego napięcia zwieracza wewnętrznego odbytu oraz urazu mechanicznego (biegunka lub zaparcia) Nadmierny skurcz lub brak relaksacji mięśnia zwieracza wewnętrznego, zaburzenia odruchu hamowania odbytniczo-odbytowego mogą prowadzić do niedokrwienia błony śluzowej i powstania owrzodzenia najczęściej na spoidle tylnym (75%), rzadziej przednim.
• Powstaniu szczeliny sprzyja nieprawidłowa dieta, wysiłek fizyczny, uporczywe zaparcia, może też być wynikiem zakażenia gruczołów odbytowych.
• Chociaż schorzenie może pojawić się w każdym wieku bez względu na płeć to częściej dotyczy ludzi w młodym i średnim wieku np. u kobiet po przebytych ciążach, sportowców, kierowców,

Charakterystyczne objawy bywają mylone z innymi schorzeniami odbytu i jego okolic np. chorobą hemoroidalną czy przetoką odbytniczą i powinny skłaniać do wizyty lekarskiej. Ustalenie rozpoznania jest kluczowe do prawidłowego leczenia szczeliny odbytu.
Główne objawy :

• silny uporczywy ból związany z defekacją, utrzymujący się nawet kilka godzin
• pieczenie
• świąd
• niekiedy także krwawienie (ślady krwi na stolcu, papierze toaletowym, bieliźnie, a w przypadku małych dzieci - na pieluszkach). Jest to objaw wymagający bezwzględnie ustalenia przyczyny i wykluczenia choroby nowotworowej!
  
• czasami w kanale odbytu bada się niewielki guzek - fałd skórny  (tzw guzek wartowniczy)

Podział i klasyfikacja

Szczeliny odbytu dzieli się na

• Ostre - pojawiają się zwykle sporadycznie po zaparciach lub biegunce jako wyraz mechanicznego uszkodzenia anodermy. Przypuszcza się, że każdy człowiek przynajmniej raz w życiu ma do czynienia z bardziej lub mniej nasiloną ostrą szczeliną. Goją się dość dobrze "domowymi sposobami" w ciągu 2 - 4 tygodni. Nie leczone lub ignorowane mogą prowadzić do powstania szczeliny przewlekłej.
  
• Przewlekłe - trwające ponad 6 tygodni bez tendencji do zagojenia się. Ulegają "podleczeniu" z okresami zaostrzenia się i nawrotów objawów. W "starych", często zakażonych szczelinach brzegi ubytku są wałowato pogrubiałe, w kanale odbytu ulega przerośnięciu brodawka, u wejścia do kanału odbytu ulega przerośnięciu fałd skórny(guzek wartowniczy) a w dnie szczeliny ( ok 1,5 cm) widoczne są włókna mięśnia zwieracza wewnętrznego. 

W wielu przypadkach szczelina odbytu powstaje sporadycznie na skutek błędów dietetycznych dlatego większość ludzi w początkowym okresie radzi sobie z dobrym skutkiem domowymi sposobami.  O czym zatem warto pamiętać:

• Higiena osobista - podmywanie się ciepłą wodą kilka razy dziennie, nasiadówki w ciepłej wodzie z dodatkiem preparatu ziołowego "Kora Dębu", Przemywanie okolic odbytu po wypróżnieniu zmniejsza ryzyko infekcji i łagodzi bóle.
  
•  Dieta - ważny element sprawnego funkcjonowania jelita grubego i regulacji wypróżnień. Żywienie zgodne z tzw " piramidą żywienia" zapobiega zaparciom
  
  1. Spożywanie odpowiednio dużej ilości błonnika, który pobudza pracę przewodu pokarmowego, wiąże i usuwa z organizmu resztki pokarmowe. Błonnik zwiększa objętość stolca, powoduje że nie ma on zbyt twardej konsystencji, ułatwia jego przechodzenie przez jelita.
  • Regularność odżywiania się
  1. Wypijanie około 2,5-3 litrów płynów dziennie.
• Aktywność fizyczna - brak ruchu, siedzący tryb życia upośledzają pracę jelita grubego i prawidłowe krążenie krwi.
• Unikanie stresu - wzmaga napięcie układu wegetatywnego, w tym częściowo zwieracza wewnętrznego odbytu.
• Preparaty zmiękczające stolec - preparaty ziołowe np.: Alax, Normacol, Normosan, Regulax.
  Preparaty poślizgowe - czopki glicerynowe, parafina.
  Preparaty przeczyszczające - Laktuloza, 
• Preparaty miejscowo przeciwzapalne, przeciwświądowo - Ziołowe  np: Rectosol, Ruscorex, Hemorol, 

Leczenie zachowawcze: 

Leczenie farmakologiczne stosuje się razem z rygorem higieniczno-dietetycznym. Skuteczność to około 60%
Stosuje się miejscowo:

• Leki przeciwzapalne,  przeciwświądowe i łagodzące objawy - Anusol, Procto-Glyvenol, itp   Leki
• Leki rozluźniające zwieracz wewnętrzny - leki z grupy nitratów ( np.:maści z NTG ) lub blokery kanału wapniowego.
  Nazywane są niekiedy "farmakologiczną sfinkterotomią" - skuteczność około 70-80%.  Powikłania w postaci bólów głowy, zaczerwienienia twarzy i spadku ciśnienia sięgają nawet 40% pacjentów.

Leczenie zachowawcze jest mało skuteczne w przypadku przewlekłych szczelin odbytu.

Leczenie chirurgiczne:

Leczenie operacyjne powinno być zarezerwowane dla tych chorych, u których leczenie zachowawcze zakończyło się niepowodzeniem. Wszelkie instrumentalne zasady sprowadzają się do zwiotczenia mięśnia zwieracza wewnętrznego odbytu.

Nieoperacyjne:  

•  Botox - Ostatnio wprowadzono do leczenia szczeliny Toxynę botulinową A - Botox, który relaksuje zwieracz sprzyjając gojeniu szczeliny. Metoda skuteczna jest w około 70-80% a powikłania w postaci nietrzymania stolca są rzadsze i przemijające. Niekiedy może wystąpić ból podczas injekcjii lub zakrzep w miejscu injekcji.
  
• Stopniowe rozszerzanie kanału odbytu - Polega na stopniowym ( trwającym ok 2 miesięcy ) rozszerzaniu specjalnymi aplikatorami zwieraczy kanału odbytu.
  

Operacyjne:

• częściowe boczne przecięcie zwieracza wewnętrznego zamknięte (metoda Notarasa), skuteczność ponad 90%.
  
• Częściowe boczne przecięcie zwieracza wewnętrznego otwarte - po nacięciu skóry i wypreparowaniu mięśnia.
• miejscowe wycięcie szczeliny - obecnie rzadko preferowane